Zakaz konkurencji to zapis w umowie, który z początku brzmi stosunkowo niewinnie i  w trakcie pracy można o nim niemal zapomnieć. Problem pojawia się, gdy chcemy rozwijać karierę u konkurencji, dorobić po godzinach albo ruszyć z własnym pomysłem. Wtedy okazuje się, że w umowie znajduje się jednak coś, co wygląda jak wielki znak „stopu”. Czasem powód odejścia z firmy jest  bardziej przyziemny: złe środowisko pracy, wypalenie zawodowe, konieczność szybkiej zmiany pracy, przeprowadzka, czy sytuacja rodzinna. W takich momentach zakaz konkurencji staje się po prostu przeszkodą, która utrudnia złapanie oddechu. „Jak obejść zakaz konkurencji”, a może bardziej: „jak się z niego mądrze wyplątać i nie wpakować się w kłopoty”. Czy da się obejść zakaz konkurencji? Jakie rozsądne (i bezpieczne) ścieżki warto rozważyć? Dlaczego nie warto iść na noże z pracodawcą?

Autor bloga:
Maciej Lipiński
radca prawny

+48 502 125 029
m.lipinski@lipinskiwalczak.pl

Czym jest zakaz konkurencji?

Zakaz konkurencji co do stosunku pracy regulują art. 101¹–101⁴ Kodeksu pracy. Jest to umowne zobowiązanie pracownika, że nie będzie prowadził działalności konkurencyjnej wobec pracodawcy ani pracował (na etacie lub na innej podstawie) dla podmiotu, który taką działalność prowadzi — w zakresie określonym w odrębnej umowie z pracodawcą. W praktyce zakaz konkurencji to umowna „blokada” na takie dodatkowe zajęcia zawodowe, zmianę pracy albo własny biznes, które pracodawca mógłby uznać za wchodzenie w rynek jako konkurencja. Może mieć charakter klauzul w umowie o pracę, a może być osobną umową. Oznacza on, że w trakcie zatrudnienia pracownik nie może równolegle pracować dla firmy rywalizującej o podobnych klientów, a po odejściu z pracy przez określony czas nie może przejść do bezpośredniego konkurenta albo wystartować z ofertą  podobną do tej, którą zajmował się pracodawca.

Jaki cel ma zakaz konkurencji?

Celem zakazu konkurencji jest ochrona interesów pracodawcy przed sytuacją, w której pracownik wykorzystuje swoją wiedzę, dostęp do klientów, strategii, technologii czy innych istotnych informacji po to, by wzmacniać firmę rywalizującą albo własną działalność na tym samym rynku. W założeniu ma to zapobiegać realnej szkodzie biznesowej, a nie blokować pracownikowi rozwoju „dla zasady”.

Zakaz konkurencji po ustaniu zatrudnienia ma na celu zabezpieczenie szczególnie ważnych informacji, których ujawnienie mogłyby zaszkodzić firmie. Za utrzymywanie zakazu konkurencji po ustaniu zatrudnienia pracodawca zobowiązuje się do wypłacania pracownikowi ustalonego wynagrodzenia tzw. odszkodowania za zakaz konkurencji.

Zakaz konkurencji jest często powiązany z postanowieniami przewidującymi karę umowną, a niekiedy także odszkodowanie, na wypadek jego naruszenia

Czy można ominąć zakaz konkurencji?

Zasadniczo zakazu konkurencji nie da się „legalnie ominąć” tak, jakby go nie było. Jeśli umowa jest ważna i obowiązuje, to próby obchodzenia jej na skróty zwykle kończą się ryzykiem sporu i odpowiedzialności.

Można jednak wskazać dwa zasadnicze kierunki postępowania, które pozwalają na analizę i ewentualne rozwiązanie tego zagadnienia. Po pierwsze, umowa może okazać się nieważna lub dotknięta wadą prawną. Po drugie, strony mogą dojść do porozumienia, w szczególności poprzez zmianę umowy, skrócenie okresu obowiązywania zakazu, zawężenie jego zakresu albo jej rozwiązanie. W dalszej kolejności omówione zostaną te kwestie

Kiedy umowa o zakazie konkurencji jest nieważna?

Jak ominąć zakaz konkurencji? W pewnych okolicznościach można wykazać nieważność umowy. Skuteczność czy wręcz legalność umowy o zakazie konkurencji zależy od kilku twardych warunków. Dlatego zanim uzna się, że pracownik ma całkowicie zamkniętą drogę do pracy w branży czy własnych projektów, warto sprawdzić, czy zakaz w ogóle został zawarty prawidłowo. Nieprawidłowe elementy umowy to m.in.:

Umowa podpisana przez osobę nieupoważnioną

Umowa powinna zostać podpisana przez osoby upoważnione do reprezentowania przedsiębiorstwa w tym zakresie. Warto zaznaczyć, że pełnomocnik upoważniony do zawarcia umowy o pracę może nie być upoważniony do zawarcia umowy o zakazie konkurencji.

Niestety brak pełnomocnictwa nie oznacza z automatu nieważności umowy. Z orzecznictwa wynika, że umocowanie nie zawsze wymaga osobnego, pisemnego pełnomocnictwa. Liczy się to, czy wola pracodawcy była dostatecznie ujawniona. W konsekwencji umowa o zakazie konkurencji podpisana np. przez osobę z kadr może być uznana za skuteczną, jeśli faktycznie była ona wyznaczona do takich czynności. Wówczas sięga się do zasad cywilnoprawnych stosowanych odpowiednio przez art. 300 k.p. W takim układzie zastosowanie może mieć konstrukcja z art. 103 k.c., czyli sytuacja, w której ważność umowy zależy od późniejszego potwierdzenia przez podmiot, w imieniu którego ktoś działał.

Bezterminowy zakaz konkurencji

Szukając sposobu na to jak ominąć zakaz konkurencji najlepiej przyjrzeć się temu jak skonstruowany jest czas obowiązywania umowy. Zakaz konkurencji „w trakcie zatrudnienia” jest naturalnie związany z samym stosunkiem pracy i co do zasady kończy się wraz z jego ustaniem, więc tu „bezterminowość” nie działa w ten sam sposób. Jednak umowa o zakazie konkurencji na okres po ustaniu zatrudnienia powinna wskazywać konkretny okres obowiązywania zakazu, bo właśnie czas trwania jest jednym z kluczowych, koniecznych elementów tej konstrukcji. Brak oznaczenia czasu albo zapis w rodzaju „bezterminowo” prowadzi do nieważności takiej umowy. Zapis taki uznany będzie jako sprzeczny z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c. i 3531 k.c.).

Niejasny zakaz konkurencji

W praktyce niejasny zakaz konkurencji to jeden z najczęstszych powodów, dla których taka umowa przestaje działać. Kodeks pracy już na starcie zakłada, że zakaz obowiązuje tylko „w zakresie określonym w odrębnej umowie”, więc zakres musi być realnie opisany, a nie zostawiony jako ogólne hasło. Jeśli w umowie nie wskazano sensownie, co dokładnie jest działalnością konkurencyjną (np. jakie produkty/usługi, jaki rynek, jaka grupa klientów), można argumentować, że zakaz jest wadliwy, znacznie ograniczony,  a przy całkowitym braku określenia zakresu — nawet nieważny.

Sposób opisania zakazu powinien pozwalać pracownikowi ustalić bez nadmiernego wysiłku, co jest zabronione. Innymi słowy, pracodawca nie powinien zostawiać pracownika w niepewności. Do tego dochodzi zdroworozsądkowa granica – zbyt szerokie ujęcie zakazu nie może prowadzić do faktycznego zakazu jakiejkolwiek pracy po odejściu, bo takie rozumienie było już krytykowane przez Sąd Najwyższy.

Nieproporcjonalny zakaz konkurencji

Gdy zakaz jest nadmiernie szeroki, nieprecyzyjny albo w oczywisty sposób nieadekwatny do tego, co firma faktycznie robi i czego realnie musi bronić, może zostać skutecznie zakwestionowany. W logice prawa cywilnego (ważnej zwłaszcza dla umów B2B) takie ograniczenia podpadają też pod granice swobody umów: treść stosunku prawnego nie może być sprzeczna z ustawą, naturą stosunku ani zasadami współżycia społecznego, a czynność sprzeczna z tymi zasadami może być nieważna. Najbardziej obrazowy przykład z praktyki to zakaz, który blokuje działalność w całej branży na obszarze całego kraju, podczas gdy firma działa lokalnie albo w wąskiej niszy. W takiej konfiguracji łatwo wykazać, że zasięg geograficzny, czas trwania i zakres zakazanych aktywności nie są „uszyte na miarę” ochrony interesu przedsiębiorcy, tylko idą znacznie dalej.

Zakaz konkurencji wprowadzony pod przymusem

Jeśli zakaz konkurencji został narzucony pod przymusem, czyli np. gdy mniejsze przedsiębiorstwo godzi się na bardzo niekorzystną klauzulę tylko po to, żeby w ogóle wejść do współpracy albo ją utrzymać, a za „przymusem” kryje się też zwykła presja biznesowa, to umowa taka może zostać unieważniona.

Z perspektywy prawa cywilnego kluczowe jest, czy doszło do bezprawnej groźby. Jeśli tak, strona, która podpisała zakaz pod wpływem takiej groźby, może uchylić się od skutków swojego oświadczenia woli, a uprawnienie to wygasa po roku od momentu, gdy stan obawy ustał. Przy tego typu „wymuszonych” zakazach konkurencji bywa też rozważana konstrukcja wyzysku, gdy silniejszy kontrahent wykorzystał przymusowe położenie lub niedoświadczenie słabszego i doprowadził do rażąco nieuczciwych warunków — wtedy możliwe jest żądanie zmiany świadczeń albo nawet unieważnienia umowy –  co do zasady w terminie trzech lat od zawarcia.

Zakaz konkurencji powodujący skrajną nierówność stron

W relacjach B2B zakaz konkurencji opiera się na swobodzie umów, jednak jej granice wyznacza m.in. to, że treść umowy nie może być sprzeczna z ustawą, naturą stosunku ani zasadami współżycia społecznego. Jeśli więc zakaz konkurencji jest tak skonstruowany, że w praktyce wypycha słabszą stronę z branży lub czyni współpracę rażąco jednostronną, może pojawić się argument, że takie postanowienie przekracza dopuszczalne granice i jako sprzeczne z tymi zasadami może być nieważne (czasem w całości, czasem tylko w części).

Dodatkowo, jeżeli skrajnie niekorzystny zakaz jest efektem użycia realnej pozycji rynkowej przez silniejszą stronę, może wchodzić w grę zarzut nadużycia pozycji dominującej.

Porozumienie stron

Najskuteczniejszy sposób na „ominięcie” zakazu konkurencji jest jednocześnie najmniej bolesny – po prostu dogadać się z pracodawcą. W praktyce nie chodzi o żadne kruczki ani kombinowanie na granicy ryzyka, tylko o normalne, formalne rozwiązanie tematu za porozumieniem stron. Nierzadko pracodawcom równie nie jest na rękę płacenie odszkodowania za zakaz konkurencji, albo chcą mimo wszystko chcą utrzymać relację z Klientem, który chcę podkupić im pracownika. Biznes to rachunek zysków i strat.

Takie porozumienie może mieć różne formy. Najczęściej strony umawiają się na całkowite odstąpienie od zakazu albo na jego „odchudzenie” – skrócenie czasu, zawężenie zakresu, ograniczenie terytorium czy doprecyzowanie, czego zakaz dotyczy.

Wykupienie pracownika

Drugi sposób, to wykupienie pracownika, to sytuacja, gdy konkurent tak bardzo chce daną osobę, że jest gotów wziąć na siebie koszt rozwiązania problemu zakazu konkurencji. Zasady tego wykupu reguluje jedynie praktyka rynkowa. Nowy pracodawca oferuje dotychczasowemu pracodawcy wynagrodzenie za pracownika, które ma rekompensować stratę i pomaga sfinalizować porozumienie. Ewentualnie oferuje pracownikowi warunki finansowe, które mają zrekompensować ryzyko i koszty związane z zakazem. Pamiętajmy jednak, że jeśli zakaz konkurencji rzeczywiście obowiązuje, to „wykupienie” powinno w praktyce oznaczać rozwiązanie sprawy zgodnie z prawem i „na papierze”.

Jak odstąpić od zakazu konkurencji?

Warto tu złapać ważny balans, a  mianowicie, że same wady umowy o zakazie konkurencji nie zawsze oznaczają, że możesz po prostu uznać ją za nieważną i przestać ją stosować od jutra. Owszem, są wady „twarde” — na przykład brak formy pisemnej, bo Kodeks pracy wymaga jej pod rygorem nieważności, ale są też sytuacje, w których umowa nie upada w całości, a tylko niektóre postanowienia. Dopiero rozstrzygnięcie sądu, przesądzi o ważności umowy. Z tego powodu decyzję o jednostronnym „odstąpieniu” od przestrzegania zakazu najlepiej podejmować ostrożnie. Wady umowy mogą być Twoim mocnym argumentem, ale nie zawsze są Twoją tarczą „na już”, bez ryzyka.

Czy można ominąć zakaz konkurencji?

Nie, nie można „ z automatu”, ale można próbować  osiągnąć rezultat jakim jest podważenie skuteczności czy nawet zakwestionowanie ważności zapisów umownych.  Najbezpieczniejszą drogą jest porozumienie się stron. W każdym z tych scenariuszy przyda się jednak pomoc doświadczonego specjalisty.

Kim jestem?

Maciej Lipiński

Jestem radcą prawnym i wieloletnim praktykiem z tematyki nieuczciwej konkurencji. Niezależnie od tego, czy jesteś pokrzywdzony czy pozwanym, oferujemy Ci profesjonalne doradztwo prawne oraz kompleksową reprezentację w procesach sądowych.

Tel.+48 502 125 029
Mail: m.lipinski@lipinskiwalczak.pl