Niedozwolone klauzule umowne to jeden z tych tematów, który przedsiębiorcy odkrywają zazwyczaj za późno, dopiero gdy sprawa trafia do sądu lub UOKiK wszczyna postępowanie. W praktyce kancelarii obserwujemy, że właśnie tutaj przedsiębiorcy najczęściej nieświadomie naruszają prawo. Nie ze złej woli, lecz dlatego, że wzorzec umowy pochodzi z szablonu z Internetu lub od znajomego, a nikt nie zadał sobie trudu jego sprawdzenia, czy jest aktualnie zgodny z prawem. Konsekwencje takiej nieuwagi bywają dotkliwe finansowo i wizerunkowo.

Autor bloga:
Maciej Lipiński
radca prawny

+48 502 125 029
m.lipinski@lipinskiwalczak.pl

 

Czym są niedozwolone klauzule umowne?

Niedozwolone klauzule umowne to postanowienia, które choć formalnie znalazły się w podpisanej umowie nie wiążą konsumenta z mocy prawa. Podstawa prawna leży w art. 385¹ Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem postanowienie umowy zawieranej z konsumentem jest niedozwolone, gdy spełnione są łącznie trzy przesłanki:

#1) Sprzeczne z dobrymi obyczajami — postanowienie narusza zasady uczciwego obrotu, działa wbrew interesom konsumenta w sposób wykraczający poza normalne ryzyko transakcji.

#2) Rażące naruszenie interesów konsumenta — klauzula stawia konsumenta w wyjątkowo niekorzystnej pozycji wobec przedsiębiorcy, zaburzając równowagę kontraktową. Nie chodzi o każdą niedogodność, lecz o istotną, wyraźną dysproporcję praw i obowiązków stron.

#3) Nieuzgodnione indywidualnie — konsument nie miał realnego wpływu na treść danego postanowienia. Dotyczy to przede wszystkim gotowych wzorców umów, regulaminów i ogólnych warunków, które firma narzuca „z góry”. Jeśli konsument mógł co najwyżej zaakceptować lub odrzucić cały dokument, to postanowień w nim zawartych nie uznaje się za indywidualnie uzgodnione. Co istotne, nawet jeśli konsument podpisał umowę bez sprzeciwu, nie oznacza to automatycznie, że wyraził zgodę na konkretne postanowienie.

Wszystkie trzy przesłanki muszą wystąpić jednocześnie. Brak choćby jednej wyklucza uznanie klauzuli za niedozwoloną.

Problem z identyfikacją niedozwolonych klauzul umownych polega na tym, że często ocenia się je jako wyrwane z kontekstu całej umowy i okoliczności jej zawarcia. To czy dana klauzula jest niedozwolona nie zawsze da się jej stwierdzić patrząc wyłącznie na jedno wyrywkowe zdanie. Dlatego analiza niedozwolonych klauzul umownych powinna obejmować cały dokument, a nie tylko wybrane fragmenty.

Katalog niedozwolonych postanowień — co mówi art. 385³ k.c.?

Kodeks cywilny wskazuje w art. 385³ przykładowy katalog klauzul, które w relacjach B2C uznaje się za niedozwolone klauzule umowne. Katalog ten obejmuje 23 pozycje i ma charakter otwarty, służy jako wskazówka interpretacyjna, a nie wyczerpująca lista. Do najczęściej spotykanych w obrocie należą:

#1) Wyłączenie lub ograniczenie odpowiedzialności za szkody wyrządzone konsumentowi, w tym za utratę danych, uszkodzenie ciała czy szkodę majątkową wynikającą z niewykonania umowy. Firmy nierzadko wpisują lakoniczne zdanie „Usługodawca nie ponosi odpowiedzialności za jakiekolwiek straty”, a to właśnie takie postanowienie jest klasycznym przykładem niedozwolonej klauzuli umownej, która nie ma prawa działać.

#2) Prawo do jednostronnej zmiany umowy bez ważnego powodu wskazanego wprost w kontrakcie np. klauzule pozwalające firmie zmienić cennik lub zakres usług w każdym czasie bez zgody konsumenta i bez prawa do wypowiedzenia umowy bez konsekwencji.

#3) Rażąco wygórowane kary umowne lub odsetki za opóźnienie płatności po stronie konsumenta, przy jednoczesnym braku symetrii po stronie przedsiębiorcy. Jeśli konsument płaci karę 500 zł za dzień opóźnienia, a firma w przypadku niewykonania usługi nie ponosi żadnych konsekwencji, to mamy do czynienia z klasyczną dysproporcją.

#4) Automatyczne przedłużenie umowy na nowych warunkach bez wyraźnego poinformowania konsumenta z odpowiednim wyprzedzeniem i bez możliwości rezygnacji bez kary. Dotyczy to szczególnie abonamentów, subskrypcji i umów na czas oznaczony z klauzulą automatycznego odnowienia.

#5) Wyłączenie jurysdykcji polskich sądów lub narzucenie wyłącznej właściwości sądu znajdującego się w miejscowości siedziby firmy, a nie konsumenta.

#6) Przeniesienie ciężaru dowodu na konsumenta w sposób sprzeczny z przepisami prawa np. wymaganie, by to konsument udowodnił, że towar był wadliwy już w momencie zakupu, mimo że prawo zakłada domniemanie wady przez określony czas.

#7) Uzależnienie wykonania umowy od woli przedsiębiorcy — klauzule dające firmie prawo do jednostronnego decydowania, czy i kiedy wykona swoje zobowiązanie, bez możliwości dochodzenia roszczeń przez konsumenta.

#8) Wyłączenie prawa do potrącenia lub kompensaty wzajemnych wierzytelności wyłącznie po stronie konsumenta, przy zachowaniu tego prawa przez przedsiębiorcę.

Katalog z art. 385³ k.c. to dopiero punkt wyjścia. Sądy regularnie kwalifikują jako niedozwolone klauzule umowne również postanowienia spoza tej listy, jeśli zachodzą trzy wspomniane przesłanki z art. 385¹ Kodeksu cywilnego. Każdy rok przynosi kolejne decyzje UOKiK i wyroki sądów, które poszerzają rozumienie tego, co jest zakazane.

Co się dzieje z umową po stwierdzeniu niedozwolonej klauzuli umownej?

Skutek jest precyzyjnie określony. Niedozwolona klauzula umowna nie wiąże konsumenta, ale cała umowa pozostaje w mocy w pozostałej części,  o ile po usunięciu niedozwolonego postanowienia może nadal funkcjonować jako całość. To zasada tzw. częściowej bezskuteczności, zakorzeniona w art. 385¹ § 2 k.c.

W praktyce oznacza to:

– Sąd ignoruje niedozwolone postanowienia tak, jakby ich w umowie nigdy nie było. Nie zastępuje ich innym postanowieniem sformułowanym przez siebie, po prostu je pomija / eliminuje.

– Na miejsce usuniętej klauzuli wchodzą przepisy dyspozytywne Kodeksu cywilnego lub inne normy prawne obowiązujące w danym zakresie.

– Konsument nie traci prawa do wykonania umowy na warunkach pozbawionych niedozwolonego postanowienia, może żądać realizacji zobowiązania bez klauzuli, która go dyskryminowała.

– Umowy nie można utrzymać w mocy, jeśli po usunięciu klauzuli traci ona swój zasadniczy charakter lub staje się niemożliwa do wykonania. Wtedy sąd może stwierdzić nieważność całości, co dla przedsiębiorcy bywa jeszcze bardziej dotkliwe.

W praktyce kancelarii zauważamy, że to właśnie ta mechanika — zachowanie umowy przy jednoczesnym „wycinaniu” wadliwych klauzul bywa dla przedsiębiorców największym zaskoczeniem. Firma traci ochronę, na którą liczyła (np. wyłączenie odpowiedzialności), ale i tak jest związana pozostałymi zobowiązaniami. Nie ma możliwości powołania się na nieważność całej umowy tylko dlatego, że jedno niedozwolone postanowienie okazało się bezskuteczne. Z perspektywy interesów konsumenta to rozwiązanie uczciwe, ale z perspektywy przedsiębiorcy to kosztowna lekcja, której można było łatwo uniknąć.

Warto też wiedzieć, że konsument może powołać się na nieważność klauzuli nie tylko w toku sporu sądowego, ale również jako zarzut w każdym stadium postępowania, nawet gdy sprawa dotyczy zupełnie innego roszczenia.

Rola UOKiK i ochrona konsumenta przed niedozwolonymi klauzulami umownymi

Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (UOKiK) jest głównym organem stojącym na straży praw konsumentów w Polsce. Dysponuje szerokim arsenałem narzędzi, które sprawiają, że stosowanie niedozwolonych klauzul umownych to ryzyko nie tylko teoretyczne:

– Kontrole z urzędu i na wniosek — UOKiK może wszcząć postępowanie wobec przedsiębiorcy, który stosuje niedozwolone klauzule umowne, bez czekania na skargę konkretnego konsumenta. Urząd samodzielnie monitoruje wzorce umowne stosowane na rynku, w tym regulaminy sklepów internetowych i umowy usługowe.

– Decyzje administracyjne — po przeprowadzeniu postępowania UOKiK może nakazać zaprzestanie stosowania klauzuli, zobowiązać firmę do poinformowania wszystkich konsumentów o zmianie warunków oraz opublikować decyzję w sposób powszechnie dostępny. Taka decyzja ma moc wiążącą i jest egzekwowalna.

– Kary finansowe do 10% rocznych obrotów — to nie jest kara teoretyczna. W ostatnich latach UOKiK nakładał wielomilionowe sankcje na operatorów telekomunikacyjnych, banki, firmy pożyczkowe i sklepy internetowe. Dla firmy osiągającej 5 mln zł obrotu rocznego kara może sięgnąć 500 000 zł — kwota, która dla wielu małych i średnich przedsiębiorstw jest po prostu druzgocąca.

– Rejestr klauzul niedozwolonych — przez lata prowadzony przy Sądzie Ochrony Konkurencji i Konsumentów (SOKiK), dziś zastąpiony przez decyzje UOKiK publikowane w Dzienniku Urzędowym i na stronie urzędu. Każdy może sprawdzić, jakie niedozwolone klauzule umowne zostały już zakwestionowane — i porównać je z własnym wzorcem.

– Postępowania grupowe i indywidualne — konsument, który uzna, że umowa zawiera niedozwolone klauzule umowne, może złożyć skargę do UOKiK, zwrócić się do Rzecznika Finansowego (w sprawach usług finansowych) lub samodzielnie wytoczyć powództwo przed sądem powszechnym.

Z obserwacji wynika, że konsumenci coraz rzadziej rezygnują z dochodzenia swoich praw. Rosnąca świadomość prawna, łatwy dostęp do wzorów pism i aktywność organizacji konsumenckich sprawiają, że liczba postępowań dotyczących klauzul niedozwolonych systematycznie rośnie z roku na rok. Przedsiębiorca, który zakłada, że „nikt nie będzie skarżył”, gra w rosyjską ruletkę.

Jak rozpoznać niedozwolone klauzule umowne i jak się przed nimi uchronić?

Zarówno konsument podpisujący umowę, jak i przedsiębiorca tworzący wzorzec, powinni zadać sobie kilka pytań kontrolnych przed złożeniem podpisu lub wprowadzeniem dokumentu do obrotu.

Sygnały ostrzegawcze przy czytaniu umowy:

#1) Czy postanowienie przyznaje jednej stronie uprawnienia, których nie ma druga (brak symetrii)?

#2) Czy klauzula pozwala firmie zmieniać warunki bez zgody konsumenta i bez prawa do bezkosztowego wypowiedzenia?

#3) Czy ogranicza możliwość dochodzenia roszczeń lub wskazuje sąd w odległym mieście?

#4) Czy kary za opóźnienie po stronie konsumenta są nieproporcjonalnie wysokie w stosunku do ewentualnych kar po stronie firmy?

#5) Czy umowa zawiera sformułowania w stylu „ostateczna interpretacja należy do firmy” lub „firma zastrzega sobie prawo do zmiany warunków bez podania przyczyny”?

Praktyczne kroki dla konsumenta:

#1) Czytaj każdą umowę w całości — również drobny druk, ogólne warunki i załączniki, które często zawierają najważniejsze (i najbardziej problematyczne) postanowienia.

#2) Przed podpisaniem sprawdź rejestr decyzji UOKiK pod kątem podobnych postanowień — lista jest bezpłatna i publicznie dostępna na stronie urzędu.

#3) W razie wątpliwości skonsultuj się z prawnikiem lub rzecznikiem konsumentów przed, a nie po złożeniu Zmiana umowy po jej zawarciu jest trudna do egzekwowania.

#4) Jeśli firma odmawia zmiany klauzuli, którą uznajesz za rażąco niekorzystną, i nie jest w stanie uzasadnić jej treści, potraktuj to jako sygnał ostrzegawczy. Solidny kontrahent nie powinien mieć problemu z wyjaśnieniem, dlaczego dane postanowienie znalazło się w umowie.

Praktyczne kroki dla przedsiębiorcy:

#1) Zlecaj przegląd wzorców umów prawnikowi przynajmniej raz na dwa lata — prawo się zmienia, a wraz z nim linia orzecznicza dotycząca niedozwolonych klauzul umownych.

#2) Nie kopiuj regulaminów z internetu ani od konkurencji bez ich weryfikacji — przejmujesz wraz z nimi ich wady prawne.

#3) Jeśli stosujesz ogólne warunki, zadbaj o to, by konsument miał możliwość zapoznania się z nimi przed zawarciem umowy — brak tej możliwości może sprawić, że OWU w ogóle nie wiążą.

#4) Prowadź dokumentację negocjacji z konsumentami w sprawach, w których rzeczywiście doszło do indywidualnego uzgodnienia warunków — to jedyny sposób na wykazanie, że klauzula nie jest klauzulą niedozwoloną z powodu braku indywidualnego uzgodnienia.

Skłaniam się ku temu, że najgorszą decyzją, jaką podejmują zarówno konsumenci, jak i małe firmy, jest podpisanie umowy „na wiarę” z pominięciem lektury i analizy.

Niedozwolone klauzule umowne w e-commerce i regulaminach sklepów internetowych

Sklepy internetowe działają na podstawie tzw. umów adhezyjnych — konsument może albo zaakceptować regulamin w całości, klikając „Akceptuję warunki”, albo z transakcji zrezygnować. Nie ma miejsca na negocjacje, nie ma indywidualnego uzgodnienia, nie ma możliwości zmiany konkretnego postanowienia. To środowisko strukturalnie sprzyjające niedozwolonym klauzulom umownym i właśnie dlatego e-commerce jest pod szczególną obserwacją UOKiK.

Najczęściej spotykane niedozwolone klauzule umowne w sklepach internetowych:

#1) Wyłączenie odpowiedzialności sprzedawcy za opóźnienia w dostawie lub niezgodność towaru z opisem — sformułowania w stylu „sklep nie ponosi odpowiedzialności za opóźnienia wynikające z przyczyn niezależnych od sklepu” są niezgodne z ustawą o prawach konsumenta, jeśli faktycznie wyłączają prawo do odszkodowania.

#2) Brak lub ograniczenie prawa do zwrotu zapłaty po odstąpieniu od umowy w terminie 14 dni — prawo to jest bezwzględne i żaden regulamin nie może go wyłączyć ani uzależnić od spełnienia dodatkowych warunków, takich jak brak śladów użytkowania czy posiadanie oryginalnego opakowania.

#3) Niejasne lub restrykcyjne warunki reklamacji — np. wymaganie oryginalnego opakowania jako warunek przyjęcia reklamacji (co nie wynika z przepisów), skracanie ustawowych terminów rozpatrzenia reklamacji lub nakładanie na konsumenta obowiązku dostarczenia towaru na własny koszt bez późniejszego zwrotu tych kosztów.

#4) Klauzule prorogacyjne — narzucenie sądu właściwego dla siedziby sprzedawcy zamiast miejsca zamieszkania konsumenta. W przypadku sporu o wartości do 300 zł dojazd do sądu w odległym mieście po prostu nikomu się nie opłaca — to sprawia, że klauzula działa jak de facto wyłączenie prawa do sądowej ochrony.

#5) Przetwarzanie danych osobowych na zbyt szerokie cele bez wyraźnej i odrębnej zgody, wplecione jako element regulaminu sklepu — „Akceptując regulamin, wyrażasz zgodę na przetwarzanie danych osobowych w celach marketingowych przez partnerów sklepu” to przykład postanowienia niezgodnego zarówno z RODO, jak i z przepisami o ochronie konsumentów.

#6) Zmiana ceny po złożeniu zamówienia — regulaminy zawierające prawo do zmiany ceny przed wysyłką towaru, bez prawa konsumenta do rezygnacji bez kosztów, że takie postanowienia naruszające art. 385³ pkt 20 k.c.

W praktyce, wielu właścicieli sklepów internetowych korzysta z ogólnodostępnych wzorców regulaminów, które nie były aktualizowane od lat lub nie odpowiadają specyfice ich działalności. Taki regulamin — nawet jeśli formalnie istnieje i jest gdzieś podlinkowany — może być gorszy niż jego brak, bo stwarza złudne poczucie bezpieczeństwa prawnego. Sklep myśli, że jest chroniony, a w rzeczywistości stosuje niedozwolone klauzule umowne, które sąd i tak uzna za niewiążące.

Warto też dodać, że w e-commerce szczególne znaczenie ma czytelność i dostępność regulaminu. Regulamin ukryty w stopce strony w czcionce 8 punktów, do którego link jest ledwo widoczny, może zostać uznany za niewiążący w ogóle — jeśli konsument nie miał realnej możliwości zapoznania się z jego treścią przed zawarciem umowy.

Podsumowanie — niedozwolone klauzule umowne to realne ryzyko

Stosowanie niedozwolonych klauzul umownych to nie tylko kwestia formalnej zgodności z przepisami. To konkretne ryzyko finansowe (kary UOKiK do 10% obrotu), wizerunkowe (decyzje publikowane publicznie, nagłośnienie w mediach branżowych i konsumenckich) i operacyjne (unieważnienie klauzul ochronnych, które miały zabezpieczać firmę). Kompleksowy przegląd umowy przez prawnika na etapie jej tworzenia — koszt kilkuset do kilku tysięcy złotych — kosztuje wielokrotnie mniej niż spór sądowy, postępowanie administracyjne lub konieczność poinformowania tysięcy klientów o zmianie warunków.

Niedozwolone klauzule umowne nie znikają z obrotu dlatego, że prawo je zakazuje. Warto o tym pamiętać, zanim regulamin trafi do sieci, a umowa — do podpisania.

Kim jestem?

Maciej Lipiński

Jestem radcą prawnym i wieloletnim praktykiem z tematyki nieuczciwej konkurencji. Niezależnie od tego, czy jesteś pokrzywdzony czy pozwanym, oferujemy Ci profesjonalne doradztwo prawne oraz kompleksową reprezentację w procesach sądowych.

Tel.+48 502 125 029
Mail: m.lipinski@lipinskiwalczak.pl