Zakaz konkurencji to kluczowy element umów cywilnoprawnych, który ma na celu ochronę interesów zleceniodawcy przed działaniami zleceniobiorcy mogącymi prowadzić do strat finansowych lub utraty pozycji rynkowej. Zakaz konkurencji w umowie zlecenia odgrywa istotną rolę, zabezpieczając przedsiębiorstwo przed wykorzystaniem poufnych informacji, kontaktów handlowych czy unikalnych technologii przez osoby świadczące usługi na jego rzecz. Jakie elementy powinien zawierać zakaz konkurencji w umowie zlecenia, by był prawnie wiążący? Kiedy wystarczy dodatkowy paragraf w umowie, a kiedy będzie potrzebna osobna umowa o zakazie konkurencji do umowy zlecenia? Czy brak wynagrodzenia za zakaz konkurencji w umowie zlecenia sprawia, że ten automatycznie jest nieważny?

Autor bloga:
Maciej Lipiński
radca prawny

+48 502 125 029
m.lipinski@lipinskiwalczak.pl

Czy w umowach cywilnoprawnych, jaką jest np. umowa zlecenia można zamieścić klauzulę o zakazie konkurencji?

Generalnie strony mają prawo wprowadzać zapis o zakazie konkurencji w umowie zlecenia. Umożliwia im to ogólna zasada wyrażona w art. 353 ¹Kodeksu cywilnego, która kształtuje tzw. swobodę zawierania umów. Co do zasady, nie ma również przeszkód prawnych aby strony umówiły się, że zakaz taki obowiązuje także po wygaśnięciu umowy.

Po co nam zakaz konkurencji w umowie zlecenia?

Zakaz konkurencji w umowie zlecenia ma na celu ochronę interesów zleceniodawcy przed działalnością zleceniobiorcy, która mogłaby negatywnie wpłynąć na jego działalność gospodarczą. W tracie wykonywania zlecenia Zleceniobiorca może mieć bowiem dostęp do poufnych informacji, takich jak dane klientów, strategie biznesowe, technologie czy inne know-how, które są kluczowe dla przewagi konkurencyjnej zleceniodawcy. Zakaz konkurencji w umowie zlecenia chroni te informacje przed nieuprawnionym wykorzystaniem lub rozpowszechnianiem. Zakaz konkurencji w umowie zlecenia zapobiega też sytuacjom, w których zleceniobiorca pracuje jednocześnie dla dwóch konkurencyjnych firm, co mogłoby prowadzić do konfliktu interesów i narażać zleceniodawcę na straty. Zakaz konkurencji chroni nie tylko informacje, ale pośrednio także relacje z klientami, dostawcami i innymi partnerami biznesowymi przed próbą przejęcia przez zleceniobiorcę. Zasadniczo, w umowach zlecenia zakaz konkurencji zaleca się:

… gdy zleceniobiorca ma dostęp do poufnych informacji

Jeśli zleceniobiorca ma dostęp do poufnych informacji, takich jak dane klientów, strategie biznesowe, czy technologie, klauzula o zakazie konkurencji w umowie zlecenia jest niezbędna do ochrony tych informacji przed potencjalnym wykorzystaniem przez konkurencję.

… gdy zleceniobiorca wykonuje kluczowe zadania

Jeżeli zleceniobiorca wykonuje zadania, które są kluczowe dla działalności zleceniodawcy, i istnieje ryzyko, że wykorzysta swoją wiedzę i umiejętności u konkurencji, klauzula o zakazie konkurencji będzie adekwatnym środkiem ochrony interesów zleceniodawcy.

… gdy zleceniobiorca ma bliski kontakt z klientami

W sytuacji, gdy zleceniobiorca utrzymuje bezpośrednie relacje z klientami zleceniodawcy, istnieje ryzyko, że po zakończeniu umowy mógłby próbować przejąć tych klientów. Klauzula o zakazie konkurencji w umowie zlecenia może zapobiec takiej sytuacji.

… gdy działalność zleceniodawcy wymaga specjalistycznej wiedzy

Jeśli zleceniobiorca posiada specjalistyczną wiedzę i umiejętności, które są unikalne i kluczowe dla działalności zleceniodawcy, zakaz konkurencji w umowie zlecenia pomoże chronić te unikalne zasoby przed przeniesieniem do konkurencji.

… gdy istnieje wysokie ryzyko konfliktu interesów

W sytuacji, gdy istnieje realne ryzyko, że zleceniobiorca mógłby jednocześnie pracować dla konkurencji, powodując konflikt interesów i narażając zleceniodawcę na straty, klauzula o zakazie konkurencji w umowie zlecenia jest odpowiednim środkiem prewencyjnym.

Co powinien zawierać zakaz konkurencji w umowie zlecenia?

Zakaz konkurencji w umowie zlecenia powinien być precyzyjnie sformułowany, aby skutecznie chronić interesy zleceniodawcy, a jednocześnie nie naruszać praw zleceniobiorcy. Klauzula zakazu konkurencji powinna zawierać kilka kluczowych elementów:

#1. Rodzaj działalności objętej zakazem konkurencji

Zakaz konkurencji powinien jasno określać, jakie rodzaje działalności są zakazane dla zleceniobiorcy. Wskazanie konkretnej branży lub sektora, w którym zleceniobiorca nie może prowadzić działalności konkurencyjnej. Określenie, jakie konkretne działania są zabronione, np. prowadzenie działalności gospodarczej, świadczenie usług lub zatrudnienie się w firmie konkurencyjnej. Wymienienie produktów lub usług, których dotyczy zakaz, aby uniknąć niejasności co do zakresu zakazu konkurencji.

#2. Czas trwania zakazu konkurencji

Zakaz konkurencji, aby był zgodny z prawem, musi być ograniczony w czasie. Zaleca się jak najbardziej konkretne określenie czasu trwania zakazu konkurencji, jasne wskazanie, od kiedy zakaz konkurencji zaczyna obowiązywać i kiedy się kończy.

#3. Ekwiwalent za zakaz konkurencji

Zakaz konkurencji w umowie zlecenie, odmiennie niż jest to w przypadku zakazu konkurencji w umowie o pracę, co do zasady nie wymaga zapewnienia ekwiwalentu za jego przestrzeganie.  Jeśli jednak strony ustalą, że ekwiwalent będzie wypłacany, to niezbędne jest umowne określenie, jaka kwota będzie wypłacana zleceniobiorcy za okres obowiązywania zakazu konkurencji, jak i ustalenie, w jaki sposób i w jakich terminach ekwiwalent będzie wypłacany.

Na uwagę zasługuje fakt, że niektóre stanowiska judykatury w pewnych sytuacjach uznawały nieodpłatne klauzule o zakazie konkurencji po wygaśnięciu umowy zlecenia za nadużycia praw podmiotowych niezgodne z zasadami współżycia społecznego. Wykładnia zatem każdej umowy zależy od konkretnego stanu faktycznego.

#4. Kary za naruszenie zakazu konkurencji

Jeżeli w umowie przewidziano kary umowne za naruszenie zakazu konkurencji, to  wymagane jest określenie ich wysokości lub przynajmniej wskazanie podstaw do ich obliczenia.

Forma zakazu konkurencji w umowie zlecenia

W przeciwieństwie do Kodeksu pracy, gdzie forma pisemna zakazu konkurencji jest wymogiem ustawowym pod rygorem nieważności, przepisy dotyczące umowy zlecenia nie przewidują żadnego wymogu formalnego dla klauzuli zakazu konkurencji. Oznacza to, że teoretycznie zakaz mógłby zostać uzgodniony nawet ustnie i pozostawałby ważny.

W praktyce zachowanie formy pisemnej jest jednak zdecydowanie zalecane, przede wszystkim ze względów dowodowych. W razie sporu o naruszenie zakazu, wysokość kary umownej czy zakres zakazanej działalności to właśnie treść dokumentu stanowi podstawowy dowód w sprawie, a jego brak w praktyce uniemożliwia skuteczne dochodzenie roszczeń, niezależnie od tego, że formalnie umowa ustna również byłaby ważna. Dopuszczalne jest również zawarcie klauzuli w formie elektronicznej z kwalifikowanym podpisem elektronicznym, który zgodnie z przepisami jest równoważny podpisowi własnoręcznemu, analogicznie jak przy innych umowach tego typu.

Zlecenie na tle etatu i umowy agencyjnej

Zakaz konkurencji w umowie zlecenia funkcjonuje inaczej niż w dwóch pozostałych, lepiej uregulowanych reżimach, z którymi bywa porównywany. Poniższe zestawienie pokazuje te różnice obok siebie.

Zlecenie jako jedyne z trzech zestawionych reżimów nie ma żadnego ustawowego wymogu odpłatności ani limitu czasowego zakazu, co czyni precyzję samej umowy szczególnie ważną. O ile przy etacie i umowie agencyjnej to przepisy narzucają minimalne standardy ochrony strony słabszej, o tyle w zleceniu ta rola spada w całości na treść klauzuli oraz na ocenę sądu dokonywaną każdorazowo na tle konkretnych okoliczności współpracy.

Kiedy wystarczy klauzula o zakazie konkurencji już w samej w umowie zlecenia a kiedy warto zawrzeć odrębną umowę?

Wybór między formą zabezpieczenia – osobna umowa o zakazie konkurencji czy paragrafy wpisane w umowę zlecenia – zależy od złożoności wzajemnych relacji między stronami i zakresu informacji objętych ochroną.

Jeśli umowa zlecenia jest krótkoterminowa i zleceniobiorca nie będzie miał dostępu do istotnych informacji czy zasobów, klauzula o zakazie konkurencji w samej umowie zlecenia powinna być wystarczająca. Jeśli zakres przekazywanych informacji jest niewielki i mało istotny z punktu widzenia konkurencyjności, klauzula w umowie zlecenia może zapewnić odpowiednią ochronę.

W przypadku jednak długoterminowej współpracy, gdzie relacje między stronami są bardziej złożone, oddzielna umowa o zakazie konkurencji może być bardziej odpowiednia, ponieważ umożliwia szczegółowe uregulowanie warunków zakazu. Gdy zleceniobiorca świadczy usługi kluczowe dla działalności zleceniodawcy, które wymagają dostępu do poufnych i strategicznych informacji, lepszym rozwiązaniem będzie oddzielna umowa. Jeśli zleceniodawca zamierza przekazywać wiele, wielokrotnie i różnorakich informacji zleceniobiorcy, lepszym zabezpieczeniem może być osobna umowa o zakazie konkurencji, która dokładnie określi zakres ochrony oraz warunki współpracy.

Zakaz konkurencji w umowie zlecenia bez wynagrodzenia

Nieodpłatny zakaz konkurencji w umowie zlecenia, wsparty zastrzeżeniem kary umownej za jego naruszenie, zachowuje sens gospodarczy i, jak wskazano wcześniej, co do zasady pozostaje zgodny z zasadami lojalności kontraktowej, mimo iż brakuje w nim symetrii. Chociaż brak wynagrodzenia za zakaz konkurencji w umowie zlecenia może wydawać się niesprawiedliwy, nie eliminuje on sensu gospodarczego takiego zakazu. Zleceniodawca może uznać, że korzyści wynikające z ochrony swoich interesów są wystarczającą podstawą do wprowadzenia zakazu konkurencji. Zleceniobiorca, akceptując takie warunki, może uznać, że korzyści wynikające z samego zlecenia (np. wynagrodzenie za wykonane usługi) są wystarczającym ekwiwalentem.

Zakaz konkurencji po ustaniu umowy zlecenia

O ile nieodpłatny zakaz konkurencji w czasie trwania umowy zlecenia nie stanowi problemu w orzecznictwie sądów, o tyle brak odpłatności zakazu konkurencji po zakończeniu umowy zlecenia rozpatrywany jest zawsze w odniesieniu do indywidualnej sytuacji. Wyroków sądów jest w tym aspekcie  dość sporo, odwołują się do różnych stanów faktycznych Co do zasady ustanowienie nieodpłatnego zakazu konkurencji po zakończeniu umowy zlecenie otwiera niejednokrotnie drogę do dyskusji i w niektórych sytuacjach  niesie za sobą potencjalne ryzyko dla zleceniodawcy.

Kiedy zakaz konkurencji w umowie zlecenia jest nieważny lub nieskuteczny

Część warunków ważności zakazu konkurencji pojawiła się już w treści artykułu przy okazji omawiania odpłatności i zakresu klauzuli. Poniżej zebrano je w jednym miejscu jako praktyczne zestawienie najczęstszych przyczyn nieważności czy bezskuteczności

#1) Brak wynagrodzenia za zakaz obowiązujący po ustaniu umowy, gdy zleceniobiorca nie jest przedsiębiorcą. Sąd Najwyższy w wyroku z 11 września 2003 roku uznał, że zobowiązanie do niepodejmowania działalności konkurencyjnej po zakończeniu współpracy bez jakiegokolwiek ekwiwalentu narusza zasady współżycia społecznego, gdy stroną zakazu jest osoba niebędąca przedsiębiorcą. Oczywiście to tylko pogląd danego składu orzekającego Sądu, ale jasno sygnalizuje na jaki problem należy uważać.

#2) Zbyt szeroki zakres przedmiotowy, uniemożliwiający zleceniobiorcy wykonywanie zawodu w praktyce jakiejkolwiek formie. Zakaz, który blokuje całą branżę zamiast konkretnej, uzasadnionej interesem zleceniodawcy aktywności, ma duże szanse na podważenie.

#3) Brak ograniczenia czasowego lub rażąco długi okres obowiązywania, nieadekwatny do realnej wartości informacji, które zakaz ma chronić.

#4) Rażąca nierówność stron, gdy zakaz zostaje narzucony bez możliwości negocjacji, a zleceniobiorca nie ma realnego wpływu na treść umowy.

Ocena zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego, a powyższa lista ma charakter orientacyjny, a nie automatycznego testu ważności. Z doświadczenia kancelarii wynika, że w praktyce sądy najczęściej kwestionują właśnie kombinację tych czynników, na przykład szeroki zakres połączony z brakiem wynagrodzenia, a nie pojedynczy element rozpatrywany w oderwaniu od reszty umowy.

Kara za naruszenie zakazu konkurencji

Kara umowna pełni funkcję zryczałtowanego odszkodowania, co oznacza, że zleceniodawca dochodzący jej zapłaty nie musi wykazywać rzeczywistej wysokości poniesionej szkody. Wystarczy, że wykaże sam fakt naruszenia zakazu przez zleceniobiorcę oraz treść zapisu umownego określającego wysokość kary. To istotna przewaga w porównaniu z dochodzeniem odszkodowania na zasadach ogólnych, gdzie ciężar dowodu wysokości szkody spoczywa w całości na stronie poszkodowanej.

Jeżeli kara umowna nie pokrywa w pełni poniesionej szkody, zleceniodawca może dochodzić odszkodowania uzupełniającego do pełnej jej wysokości, pod warunkiem że umowa wprost przewiduje taką możliwość. Brak takiego zapisu ogranicza roszczenia wyłącznie do wysokości zastrzeżonej kary umownej, niezależnie od tego, jak duża okazała się rzeczywista strata.

Wysokość kary umownej nie jest jednak dowolna. Zleceniobiorca może wystąpić o jej zmniejszenie, czyli miarkowanie, jeśli wykaże, że zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane lub że kara jest rażąco wygórowana w stosunku do charakteru naruszenia i realnych skutków dla zleceniodawcy. Miarkowanie stosowane jest przez sądy regularnie, dlatego przy ustalaniu wysokości kary warto powiązać ją z wysokością wynagrodzenia zleceniobiorcy z tytułu umowy lub z realną skalą potencjalnej szkody, a nie ustalać ją w oderwaniu od tych wartości. Kara rażąco wyższa niż to, co zleceniobiorca zarabiał w ramach współpracy, zwiększa ryzyko, że sąd ją obniży, nawet jeśli sam fakt naruszenia zakazu zostanie w pełni udowodniony.

Kara za naruszenie zakazu konkurencji w umowie zlecenia – odszkodowanie z KC

W przypadku naruszenia zakazu konkurencji, tak jak w przypadku umowy o pracę, zleceniobiorca może oprócz kar umownych również ponosić odpowiedzialność odszkodowawczą na zasadach kodeksu cywilnego.

Kim jestem?

Maciej Lipiński

Jestem radcą prawnym i wieloletnim praktykiem z tematyki nieuczciwej konkurencji. Niezależnie od tego, czy jesteś pracodawcą czy pracownikiem, oferuję Ci profesjonalne doradztwo prawne oraz kompleksową reprezentację w procesach sądowych.

Tel.+48 502 125 029
Mail: m.lipinski@lipinskiwalczak.pl