Klauzula abuzywna to pojęcie, które przez lata funkcjonowało głównie w salach sądowych i opracowaniach akademickich. Dziś, każdego dnia w Internecie pojawia się setki informacji o klauzulach abuzywnych. Klazuzule abuzywną można znaleźć w umowach kredytowych, umowach kupna i sprzedaży, w zasadzie w każdej umowie cywilnoprawnej. Obecnie spora część społeczeństwa odkrywa, że podpisane przez nich umowy zawierają zapisy, które prawo uznaje za nieważne, czyli właśnie klauzule abuzywne. Warto wiedzieć, czym dokładnie jest klauzula abuzywna, gdzie jej szukać i co zrobić, gdy znajdzie się ją we własnej umowie.

Autor bloga:
Maciej Lipiński
radca prawny

+48 502 125 029
m.lipinski@lipinskiwalczak.pl

Co to jest klauzula abuzywna?

Klauzula abuzywna to potoczne określenie niedozwolonego postanowienia umownego. Termin pochodzi od łacińskiego słowa abusus, oznaczającego nadużycie. Prawna definicja klauzuli abuzywnej zawarta jest w art. 385¹ Kodeksu cywilnego postanowienia umowy zawieranej z konsumentem, nieuzgodnione indywidualnie, nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Warto od razu zaznaczyć, że klauzula abuzywna i klauzula niedozwolona to dwie nazwy tego samego pojęcia — używane zamiennie zarówno w orzecznictwie, jak i w praktyce kancelarii. W codziennym języku mówi się też o „niedozwolonym zapisie umownym” lub „nieuczciwym postanowieniu”. Wszystkie te określenia opisują tę samą instytucję prawną.

Jakie warunki musi spełniać klauzula abuzywna?

Samo niekorzystne brzmienie zapisu umowy nie wystarczy, żeby uznać go za niedozwolony. Klauzula abuzywna w rozumieniu art. 385¹ KC musi spełniać cztery przesłanki łącznie, dopiero ich jednoczesne wystąpienie pozwala zakwestionować zapis.

Po pierwsze, umowa musi być zawarta z konsumentem — osobą fizyczną działającą poza swoją działalnością zawodową lub gospodarczą. Klauzula abuzywna nie dotyczy w sensie ścisłym relacji B2B, choć od 1 stycznia 2021 r. ochrona rozciąga się również na przedsiębiorców prowadzących jednoosobową działalność, jeśli zawierana umowa nie ma dla nich charakteru zawodowego (art. 385⁵ KC wprowadzony ustawą z 31 lipca 2019 r.). To zmiana, o której wciąż wie niewielu właścicieli JDG.

Po drugie, postanowienie musi być nieuzgodnione indywidualnie, czyli konsument nie miał rzeczywistego wpływu na jego treść. Typowym przykładem są gotowe wzorce umów, regulaminy i ogólne warunki, które przedsiębiorca przygotował z góry i które można jedynie przyjąć albo odrzucić w całości. Klauzula abuzywna niemal zawsze pochodzi właśnie z takiego narzuconego wzorca.

Po trzecie, zapis musi być sprzeczny z dobrymi obyczajami, musi naruszać zasady uczciwego obrotu, dezinformować konsumenta lub wykorzystywać jego słabszą pozycję negocjacyjną.

Po czwarte, postanowienie musi rażąco naruszać interesy konsumenta. Samo nierówne rozłożenie obowiązków nie wystarczy, dysproporcja musi być wyraźna i nieusprawiedliwiona.

Ważne zastrzeżenie: przepisy nie pozwalają kwestionować jako klauzulę abuzywną postanowień określających główne świadczenia stron np. ceny czy wynagrodzenia, o ile zostały sformułowane jednoznacznie. Można jednak podważyć je wtedy, gdy są niejasne lub niejednoznaczne. Właśnie ta luka stała się podstawą tysięcy tzw. „spraw frankowych”.

Dlaczego klauzula abuzywna jest zakazana?

Odpowiedź jest prostsza, niż mogłoby się wydawać. Klauzula abuzywna jest zakazana, bo konsument jest słabszą stroną umowy. Nie zatrudnia prawnika do analizy każdego regulaminu, nie ma czasu czytać dwudziestu stron OWU i nie ma szans negocjować warunków z dużą korporacją. Może jedynie zaakceptować kontrakt lub z niego zrezygnować.

Prawo interweniuje właśnie w tym punkcie, wyrównuje szanse stron. Regulacja polska stanowi wdrożenie dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, która obowiązuje we wszystkich państwach Unii Europejskiej. Zakaz stosowania klauzul abuzywnych nie jest więc polskim pomysłem, to ogólnoeuropejski standard ochrony konsumenta.

Z praktyki widać wyraźnie, że przedsiębiorcy, którzy rozumieją cel tej regulacji, rzadziej naruszają jej przepisy. Ci, którzy traktują wzorce umów jak pole do optymalizacji własnych interesów, wcześniej czy później trafiają przed Prezesa UOKiK albo do sądu, właśnie dlatego, że klauzula abuzywna w ich kontraktach jest identyfikowana przez coraz bardziej świadomych konsumentów.

Przykłady klauzul abuzywnych

Artykuł 385³ KC zawiera tzw. szarą listę, czyli przykładowy katalog postanowień, które w razie wątpliwości uznaje się za niedozwolone. Katalog jest otwarty, co oznacza, że sąd może za klauzulę abuzywną uznać również zapis, którego na liście nie ma.

Do najczęściej spotykanych przykładów należą:

Jednostronna zmiana warunków umowy bez ważnej przyczyny. Zapis „operator zastrzega sobie prawo do zmiany cennika w dowolnym momencie” to klasyczna klauzula abuzywna. Dozwolone jest natomiast prawo do zmiany cennika z ważnych przyczyn wskazanych w umowie, z odpowiednim wyprzedzeniem i możliwością wypowiedzenia bez kar.

Wyłączenie odpowiedzialności przedsiębiorcy za niewykonanie zobowiązania. Sformułowania zwalniające firmę z odpowiedzialności za niedostarczenie towaru, opóźnienie czy nienależyte wykonanie usługi naruszają interesy konsumenta w sposób trudny do obrony.

Rażąco wygórowane kary umowne wyłącznie po stronie konsumenta. Kara za odstąpienie od umowy przez klienta nie może być rażąco wyższa niż kara za analogiczne naruszenie po stronie przedsiębiorcy. Taka dysproporcja powinna podlegać eliminacji z umowy.

Ograniczenie prawa do reklamacji. Zapisy ograniczające dopuszczalne sposoby złożenia reklamacji np. „reklamacje przyjmujemy wyłącznie telefonicznie od poniedziałku do piątku w godzinach 9–11″, są niedozwolone.

Przeniesienie praw z umowy bez zgody konsumenta. Przedsiębiorca nie może jednostronnie scedować umowy na inny podmiot bez uzyskania akceptacji drugiej strony.

W kontekście kredytów frankowych klauzula abuzywna dotyczyła przede wszystkim zapisów waloryzacyjnych, uzależniających wysokość raty i salda zadłużenia od kursu franka według wewnętrznych tabel banku, np.: „Kwota raty spłaty obliczona jest według kursu sprzedaży dewiz, obowiązującego w Banku na podstawie obowiązującej Tabeli Kursów Walut Obcych z dnia spłaty”. Taki zapis dawał bankowi swobodne kształtowanie zobowiązań kredytobiorcy, co sądy uznały za sprzeczne z dobrymi obyczajami.

W jakich umowach najczęściej pojawia się klauzula abuzywna?

Powszechne przekonanie, że klauzula abuzywna to problem wyłącznie kredytów frankowych, jest błędem. Niedozwolone postanowienia umowne pojawiają się praktycznie w każdej dziedzinie obrotu konsumenckiego.

Regulaminy sklepów internetowych to szczególnie podatne środowisko. Klient nie negocjuje ich treści, może jedynie zaakceptować lub zrezygnować z zakupu. Najczęściej pojawiają się tam zapisy wyłączające odpowiedzialność sprzedawcy za opis produktu niezgodny z rzeczywistością albo ograniczające prawo do zwrotu towaru.

Ogólne Warunki Ubezpieczenia mogą zawierać klauzulę abuzywną rażąco zawężającą zakres odpowiedzialności ubezpieczyciela w stosunku do tego, co wynika z reklamy czy rozmowy z agentem. Konsument podpisuje je bez negocjacji, często nawet ich nie czytając, co nie zmienia faktu, że taki niedozwolony zapis nie wiąże go z mocy prawa.

Umowy z operatorami telekomunikacyjnymi od lat zasilają rejestr klauzul niedozwolonych UOKiK. Kary za wcześniejsze rozwiązanie umowy, automatyczne przedłużenia czy jednostronne zmiany warunków to dobrze znane obszary, w których niedozwolone postanowienia pojawiają się nagminnie.

Umowy deweloperskie i o roboty budowlane kryją zapisy przenoszące na nabywcę ryzyko opóźnień niezależnych od dewelopera, ograniczające prawo do odstąpienia albo uzależniające odbiór lokalu od zapłaty całej ceny. Przy kwotach rzędu kilkuset tysięcy złotych klauzula abuzywna w umowie deweloperskiej może mieć poważne skutki finansowe.

Jak rozpoznać klauzulę abuzywną w umowie?

Rozpoznanie klauzuli abuzywnej nie jest łatwe, szczególnie gdy ukryta jest w trzydziestostronicowym regulaminie, pomiędzy pozornie neutralnymi postanowieniami. Istnieje jednak kilka sygnałów, na które warto zwracać uwagę.

Sformułowania „firma może w każdym czasie”, „bez podania przyczyny”, „według własnego uznania”, gdy dotyczą uprawnień przedsiębiorcy do zmiany warunków umowy sugerują, że mamy do czynienia z klauzulą abuzywną. Podobnie jednostronne kary: jeśli za rozwiązanie umowy karę płaci wyłącznie konsument, a nie firma, dysproporcja ta wskazuje na klauzulę abuzywną.

Pomocnym narzędziem jest rejestr klauzul niedozwolonych prowadzony przez UOKiK, zawierający postanowienia uznane za niedozwolone prawomocnymi wyrokami sądów. Warto przed podpisaniem umowy wyszukać tam frazy, które budzą wątpliwości. Trzeba jednak pamiętać, że brak konkretnego zapisu w rejestrze nie oznacza, że jest on legalny, gdyż rejestr klauzul abuzywnych nie jest katalogiem zamkniętym.

Gdy wątpliwości pozostają, jedynym pewnym rozwiązaniem jest analiza umowy przez prawnika. Dotyczy to szczególnie umów długoterminowych, kredytowych czy o dużej wartości finansowej, gdzie klauzula abuzywna może generować straty przez wiele lat.

Klauzula abuzywna nie wiąże konsumenta

Kluczową zasadą jest to, że klauzula abuzywna jest bezskuteczna wobec konsumenta od samego początku, jakby nigdy nie została wpisana do umowy. Konsument nie musi czekać na wyrok sądu, żeby powołać się na tę bezskuteczność. Może po prostu nie stosować się do niedozwolonego postanowienia.

Cała umowa pozostaje przy tym w mocy, z wyjątkiem klauzuli abuzywnej. Przedsiębiorca traci możliwość egzekwowania konkretnego postanowienia, ale zobowiązanie stron jako całość nadal obowiązuje.

Kiedy możliwe jest unieważnienie całej umowy?

W przypadkach, gdy klauzula abuzywna reguluje element centralny dla funkcjonowania umowy i bez niej kontrakt nie mógłby istnieć, sąd może stwierdzić nieważność całej umowy. To właśnie scenariusz, który dotknął tysiące umów frankowych, mechanizm przeliczania kursów stanowił istotę tych umów, więc po wyeliminowaniu klauzuli abuzywnej kontrakt tracił możliwość dalszego wykonywania.

Unieważnienie umowy kredytowej oznacza w praktyce wzajemny zwrot świadczeń. Bank oddaje wpłacone raty, kredytobiorca zwraca wypłacony kapitał. Przy kredytach spłacanych od kilkunastu lat bilans jest zazwyczaj korzystny dla kredytobiorcy.

Co grozi przedsiębiorcy za stosowanie klauzul abuzywnych?

Konsekwencje dla przedsiębiorcy stosującego klauzule abuzywne są poważne. Prezes UOKiK może w drodze decyzji administracyjnej stwierdzić, że dane postanowienie jest klauzulą abuzywną, i zakazać jego dalszego stosowania. Co istotne, decyzja ta ma skutek wobec wszystkich konsumentów, którzy zawarli umowę na podstawie danego wzorca, a nie tylko wobec osoby składającej skargę.

Do tego dochodzi kara pieniężna w wysokości do 10% obrotu osiągniętego przez przedsiębiorcę w roku obrotowym poprzedzającym rok nałożenia kary. Przy obrocie liczącym dziesiątki milionów złotych to kwoty, które mogą poważnie zachwiać finansami firmy.

Warto więc traktować regularny przegląd wzorców umownych pod kątem klauzul abuzywnych nie jako koszt, lecz jako inwestycję w bezpieczeństwo prawne firmy.

Co może zrobić konsument — jak dochodzić swoich praw?

Konsument, który stwierdził, że jego umowa zawiera klauzulę abuzywną, ma do dyspozycji dwie zasadnicze ścieżki działania.

Ścieżka pasywna to najprostsza forma ochrony. Konsument po prostu nie stosuje się do niedozwolonego postanowienia. Nie wiąże go ono z mocy prawa, więc nie musi inicjować żadnego postępowania. Jeśli przedsiębiorca domaga się realizacji niedozwolonego zapisu, konsument podnosi zarzut abuzywności, jako argument w negocjacjach albo w odpowiedzi na pozew.

Ścieżka aktywna otwiera kilka możliwości. Skarga do Prezesa UOKiK jest właściwa, gdy klauzula abuzywna narusza zbiorowe interesy konsumentów, jest stosowana masowo, wobec nieograniczonej liczby osób. Powiatowy Rzecznik Konsumentów udziela bezpłatnego wsparcia i może reprezentować konsumenta w sporze z przedsiębiorcą. Pozew do sądu jest konieczny, gdy konsument dochodzi konkretnych roszczeń finansowych np. zwrotu nadpłat, odszkodowania albo stwierdzenia nieważności umowy. Alternatywne metody rozwiązywania sporów (ADR), takie jak mediacje przy Inspekcji Handlowej, pozwalają uniknąć długotrwałego procesu sądowego i są bezpłatne dla konsumenta.

Z perspektywy czasu widać, że konsumenci, którzy zdecydowali się działać aktywnie po wykryciu klauzuli abuzywnej, osiągają zdecydowanie lepsze warunki. Prawo daje bowiem stosowne narzędzia — pytanie, czy ktoś po nie sięga.

Podsumowanie

Klauzula abuzywna to postanowienie umowy z konsumentem, które nie było indywidualnie negocjowane i rażąco narusza jego interesy. Przepisy art. 385¹–385³ KC oraz unijne standardy ochrony konsumentów sprawiają, że klauzula abuzywna jest nieważna z mocy prawa. Pojawia się nie tylko w kredytach frankowych, ale w regulaminach sklepów, umowach telekomunikacyjnych, ubezpieczeniowych i deweloperskich. Kto chce sprawdzić, czy jego umowa nie zawiera klauzuli abuzywnej, powinien sięgnąć do rejestru UOKiK i — w razie wątpliwości — skonsultować się z prawnikiem.

Kim jestem?

Maciej Lipiński

Jestem radcą prawnym i wieloletnim praktykiem z tematyki nieuczciwej konkurencji. Niezależnie od tego, czy jesteś pokrzywdzony czy pozwanym, oferujemy Ci profesjonalne doradztwo prawne oraz kompleksową reprezentację w procesach sądowych.

Tel.+48 502 125 029
Mail: m.lipinski@lipinskiwalczak.pl