„Tajemnica prawnie chroniona” obejmuje ochroną ustawową wiele wrażliwych informacji, ale i stosunkowo sporo codziennych spraw np. wizyty u lekarza, rozmowy z prawnikiem, w banku. Za jej naruszenie grozi odpowiedzialność dyscyplinarna, cywilna, a nawet karna. Jakie informacje są szczególnie chronione? Kto ma obowiązek milczenia? Co grozi za ujawnienie tajemnicy prawnie chronionej?

Autor bloga:
Maciej Lipiński
radca prawny

+48 502 125 029
m.lipinski@lipinskiwalczak.pl

Czym jest tajemnica prawnie chroniona?

Najczęściej mówi się o tajemnicach prawnie (ustawowo) chronionych, czyli takich, których ujawnianie jest ograniczone przepisami, a ich naruszenie może rodzić odpowiedzialność karną, cywilną, dyscyplinarną lub administracyjną (np. art. 266 k.k.).

Rodzaje tajemnic strzeżonych prawem

W polskim prawie nie ma jednej, zamkniętej „listy” tajemnic – są one porozrzucane po różnych ustawach.

#1) Informacje niejawne – (klauzule: „zastrzeżone”, „poufne”, „tajne”, „ściśle tajne”), chronione przez art. 5 Ustawy o ochronie informacji niejawnych, która reguluje m.in. zasady nadawania klauzul i ochrony.

#2) Tajemnica lekarska – obejmuje informacje związane z pacjentem uzyskane przy wykonywaniu zawodu. Reguluje je art. 40 Ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty.

#3) Tajemnica adwokacka – chroni „wszystko, o czym adwokat dowiedział się przy udzielaniu pomocy prawnej”. Prawo o adwokaturze – art. 6.

#4) Tajemnica radcy prawnego – chroni wszystko poznane w związku z pomocą prawną. Ustawa o radcach prawnych – art. 3.

#5) Tajemnica notarialna – notariusz zachowuje w tajemnicy okoliczności sprawy poznane przy czynnościach notarialnych. Prawo o notariacie – art. 18.

#6) Tajemnica dziennikarska – obejmuje m.in. dane pozwalające identyfikować autora/źródło oraz inne informacje wskazane w ustawie. Prawo prasowe – art. 15.

#7) Tajemnica sędziowska – sędzia ma obowiązek zachowania w tajemnicy okoliczności sprawy poznanych „ze względu na urząd” (poza jawną rozprawą). Prawo o ustroju sądów powszechnych – art. 85.

#8) Tajemnica prokuratorska – nakłada na prokuratorów obowiązek zachowania tajemnicy w związku z pełnieniem funkcji. Prawo o prokuraturze – art. 102.

#9) Tajemnica pocztowa – dotyczy m.in. treści przesyłek, danych o korzystaniu z usług i okolicznościach świadczenia usług. Prawo pocztowe – art. 41.

#10) Tajemnica komunikacji elektronicznej – obejmuje tajemnicę komunikowania się w sieciach telekomunikacyjnych (np. dane o użytkowniku, komunikat, dane transmisyjne itd.) oraz zakazy/warunki przetwarzania. Prawo komunikacji elektronicznej – art. 386.

#11) Tajemnica przedsiębiorstwa – chroni nieujawnione informacje przedsiębiorstwa (w praktyce: „know-how”, dane handlowe, techniczne, organizacyjne itp.) i penalizuje/kwalifikuje jako czyn nieuczciwej konkurencji ich bezprawne ujawnienie/wykorzystanie/pozyskanie. Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji – art. 11.

#12) Tajemnica bankowa – obejmuje informacje związane z czynnościami bankowymi i relacją klient–bank. Prawo bankowe – art. 104.

#13) Tajemnica skarbowa – chroni m.in. indywidualne dane z deklaracji i dokumentów podatkowych oraz dokumentacji czynności organów. Ordynacja podatkowa – art. 293.

#14) Tajemnica ubezpieczeniowa – dotyczy informacji o poszczególnych umowach ubezpieczenia, obejmuje też osoby/podmioty, przez które zakład wykonuje czynności. Ustawa o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej – art. 35.

#15) Tajemnica zawodowa na rynku kapitałowym (np. maklerska)
„Tajemnica zawodowa” w obrocie instrumentami finansowymi – zakres i zasady ochrony. Ustawa o obrocie instrumentami finansowymi – art. 147.

Niezależnie od „ustaw szczególnych”, Kodeks karny w art. 266 k.k. przewiduje odpowiedzialność m.in. za ujawnienie informacji „wbrew przepisom ustawy lub zobowiązaniu”. Dopełnieniem ochrony ustawowej jest również Kodeks postępowania karnego, a konkretnie art. 180, który reguluje, kiedy osoby związane tajemnicą (zawodową/służbową) mogą odmówić zeznań.

Co grozi za ujawnienie tajemnicy prawem chronionej?

W zależności od tego, jaką tajemnicę prawem chronioną złamano i w jakich okolicznościach (umyślnie/nieumyślnie, komu ujawniono, czy powstała szkoda itd.), najczęściej wchodzi w grę 3–5 równoległych reżimów odpowiedzialności:

1) Odpowiedzialność karna (najbardziej „dotkliwa”)

„Ogólne” ujawnienie tajemnicy (ustawowej albo zobowiązania) – k.k. art. 266 §1: grzywna / ograniczenie wolności / więzienie do 2 lat; w pewnych przypadkach dla funkcjonariusza publicznego do 3 lat (art. 266 §2).

Informacje niejawne „tajne/ściśle tajne” – k.k. art. 265 §1: więzienie od 3 miesięcy do 5 lat;
jeśli ujawniono osobie działającej w imieniu/na rzecz podmiotu zagranicznego: od 6 miesięcy do 8 lat (art. 265 §2).
Tajemnica bankowa – Prawo bankowe art. 171 ust. 5: grzywna do 1 000 000 zł i więzienie do 3 lat.

Tajemnica skarbowa – Ordynacja podatkowa art. 306: zasadniczo więzienie do 5 lat (w tym wariant z dolną granicą od 6 miesięcy do 5 lat); nieumyślnie: do 2 lat.

Tajemnica przedsiębiorstwa (know-how firmy) – Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji art. 23: grzywna / ograniczenie wolności / więzienie do 2 lat.

Dane osobowe – RODO + przepisy karne: ustawa o ochronie danych osobowych art. 107 – nielegalne przetwarzanie danych: do 2 lat, a przy danych szczególnych kategorii (np. zdrowie) do 3 lat.

2) Odpowiedzialność cywilna

Dotyczy ona przede wszystkim  naruszenia tajemnicy przedsiębiorstwa / nieuczciwej konkurencji. Na podstawie odpowiedzialności cywilnej można żądać m.in. zaniechania, usunięcia skutków, oświadczenia/przeprosin, odszkodowania, wydania bezpodstawnie uzyskanych korzyści itd.
W innych przypadkach cywilnie często wchodzi też w grę odpowiedzialność za szkodę i/lub naruszenie dóbr osobistych.

3) Odpowiedzialność administracyjna

Jeżeli ujawnienie tajemnicy = jednocześnie naruszenie ochrony danych, organ (Prezes UODO) może nakładać administracyjne kary pieniężne w reżimie RODO – nawet do 20 mln euro albo 4% rocznego światowego obrotu (dla firm), zależnie od naruszenia.

4) Odpowiedzialność zawodowa / dyscyplinarna

W zawodach z tajemnicą zawodową (lekarz/lekarz dentysta, adwokat/radca, notariusz itd.) naruszenie tajemnicy może skutkować postępowaniem dyscyplinarnym  tj. kary korporacyjne, a w skrajnych przypadkach zawieszenie/utrata uprawnień.

5) Konsekwencje pracownicze i kontraktowe

Niezależnie od powyższego, w zależności od sytuacji i naruszenia, mogą zostać wymierzone kary: zwolnienie dyscyplinarne, roszczenia pracodawcy, kary umowne z NDA, zakazy konkurencji itd.

Kilka kar na raz

Jak przedstawiliśmy powyżej, za ujawnienie tajemnicy prawem chronionej, w większości przypadku grozi kilka kar, których dochodzić można „na raz”. Szczególnie wyraźnie widać to przy tajemnicy przedsiębiorstwa, której również poświęcony jest ten blog. Prawo nie ogranicza się tu do jednej sankcji, ale przewiduje cały „pakiet” konsekwencji, które mogą nałożyć się na siebie. W grę wchodzi nie tylko odpowiedzialność karna za bezprawne ujawnienie lub wykorzystanie tajemnicy przedsiębiorstwa, ale też roszczenia cywilne – od żądania zaniechania i usunięcia skutków naruszenia, przez odszkodowanie, aż po wydanie bezpodstawnie uzyskanych korzyści. Do tego często dochodzą skutki „organizacyjne” i kontraktowe: odpowiedzialność pracownicza (włącznie ze zwolnieniem dyscyplinarnym), kary umowne z NDA, zakazy konkurencji, a w wielu realnych przypadkach także wątek ochrony danych osobowych, jeśli wraz z tajemnicą wypłynęły dane klientów lub pracowników. W praktyce oznacza to, że naruszenie tajemnicy przedsiębiorstwa może uruchomić kilka niezależnych ścieżek odpowiedzialności naraz, a finalny koszt błędu bywa znacznie większy niż „jedna kara” kojarzona potocznie z ujawnieniem poufnych informacji.

Taki „wachlarz” konsekwencji powinien w teorii skutecznie odstraszać potencjalnych sprawców naruszeń. W praktyce jednak nie zawsze działa to jak straszak. Część naruszeń wynika z lekkomyślności („przecież to tylko mail”), błędnych przekonań („to nie była tajemnica”), konfliktów pracowniczych, a czasem z kalkulacji, że „i tak nikt nie udowodni”.

Właśnie dlatego warto skorzystać z wiedzy prawnika, który specjalizuje się w tej materii  – nie tylko wtedy, gdy do naruszenia już doszło, ale również profilaktycznie. Specjalista od tajemnicy prawem chronionych tj. tajemnica przedsiębiorstwa, może pomóc ocenić, czy dana informacja rzeczywiście spełnia przesłanki tajemnicy przedsiębiorstwa, jak ją prawidłowo zabezpieczać (umowy, procedury, oznaczenia, dostęp), a w razie incydentu dobrać właściwą strategię ścigania i dochodzenia roszczeń.

Kim jestem?

Maciej Lipiński

Jestem radcą prawnym i wieloletnim praktykiem z tematyki nieuczciwej konkurencji. Niezależnie od tego, czy jesteś pokrzywdzony czy pozwanym, oferujemy Ci profesjonalne doradztwo prawne oraz kompleksową reprezentację w procesach sądowych.

Tel.+48 502 125 029
Mail: m.lipinski@lipinskiwalczak.pl